Ekurhuleni: kế hoạch cứu hồ sơ án 60 và 90 ngày phải chứng minh điều gì?
Sau các vụ phụ nữ thiệt mạng tại Ekurhuleni, Tổng thống Nam Phi yêu cầu kiểm kê án nghiêm trọng chưa giải quyết trong 60 ngày và lập kế hoạch riêng cho hồ sơ đình trệ trong 90 ngày. Các mốc này là cam kết hành chính cần được kiểm chứng bằng danh mục án, tiến độ pháp y và người chịu trách nhiệm; chúng chưa phải kết quả điều tra hay phán quyết đối với từng vụ.
Phản ứng của Nam Phi trước các vụ phụ nữ thiệt mạng ở Ekurhuleni giờ có thể được theo dõi bằng tài liệu, thay vì chỉ bằng lời hứa tăng cường điều tra. Trong bài phát biểu ngày 29/9, Tổng thống Cyril Ramaphosa yêu cầu một cuộc kiểm kê toàn quốc đối với các vụ giết người, âm mưu giết người, hiếp dâm và tội phạm tình dục nghiêm trọng liên quan phụ nữ và trẻ em chưa được giải quyết. Chính phủ có 60 ngày để xác định hồ sơ nào bị chậm và vì sao; trong 90 ngày phải có kế hoạch khôi phục riêng cho các vụ ưu tiên hoặc đình trệ. Đó là thời hạn để tổ chức lại trách nhiệm, không phải thời hạn bảo đảm tìm ra thủ phạm.
Mốc 60 ngày đòi hỏi nhiều hơn một con số tổng. Theo chỉ đạo của tổng thống, bản kiểm kê phải ghi tuổi của các vụ chưa phá, số hồ sơ đang chờ chứng cứ pháp y, số vụ đã xác định nghi can nhưng chưa bắt được và những trường hợp điều tra hoặc truy tố trì hoãn vô lý. Mỗi loại chậm trễ đòi hỏi cách xử lý khác nhau: phòng xét nghiệm không thể thay việc tìm nghi can, còn bắt được người không tự động khắc phục hồ sơ yếu khi ra tòa. Nếu chỉ công bố tổng số án cũ mà thiếu những nhóm này, công chúng sẽ khó biết điểm nghẽn nào thực sự được tháo gỡ.
Mốc 90 ngày đi vào từng hồ sơ. Bài phát biểu yêu cầu kế hoạch khôi phục của mỗi vụ ưu tiên hoặc đình trệ chỉ rõ việc còn phải làm, cán bộ chịu trách nhiệm và hạn thực hiện. Đây là tiêu chí có thể kiểm tra về sau, nhưng văn bản ngày 29/9 chưa công bố danh sách hồ sơ Ekurhuleni sẽ được xếp ưu tiên, tên người phụ trách hay lịch giải quyết từng vụ. Một bản kế hoạch được lập đúng hạn cũng chưa tương đương với việc có đủ chứng cứ truy tố hoặc bản án có hiệu lực. Gia đình nạn nhân cần biết bước tiếp theo của vụ việc cụ thể, chứ không thể suy ra tiến độ ấy từ thống kê toàn quốc.
Một chỉ đạo 60 ngày khác yêu cầu cảnh sát và cơ quan pháp y trình kế hoạch có kinh phí để giảm hồ sơ xét nghiệm tồn đọng. Kế hoạch phải nêu quy mô và tuổi của số việc tồn, thiếu hụt nhân lực và thiết bị, nguồn lực cần bổ sung cùng ngày dự kiến giảm tồn đọng. Mẫu vật trong các vụ hiếp dâm hoặc giết phụ nữ, trẻ em được yêu cầu ưu tiên xử lý; tiến độ so với chuẩn thời gian phải được báo cáo công khai mỗi quý. Cho đến khi các cơ quan đưa ra số liệu nền và bảng thời gian thực tế, không thể nói tình trạng tồn đọng đã giảm chỉ vì có chỉ đạo lập kế hoạch.
Tại Ekurhuleni, công việc điều tra hiện hữu phải được phân biệt với chương trình kiểm kê trên phạm vi cả nước. Tổng thống nói một nhóm đa ngành đã được nâng lên điều phối ở cấp quốc gia, gồm điều tra viên, chuyên gia pháp y, tình báo tội phạm và điều tra kỹ thuật số. Ông nêu các vụ bắt giữ liên quan một số nạn nhân, song cũng nói cảnh sát chưa tìm thấy chứng cứ xác lập rằng một người gây ra tất cả các vụ chết. Thông báo của ủy ban liên bộ ngày 20/9 ghi nhận chín thi thể phụ nữ tại Ekurhuleni theo thời điểm đó; bài phát biểu 29/9 cập nhật số phát hiện từ tháng 7 lên 11. Hai con số thuộc hai ngày công bố khác nhau, không phải hai kết luận trái ngược về cùng một hồ sơ.
Nghị viện Nam Phi đã xác nhận từ ngày 15/9 rằng cảnh sát lập đội chuyên trách có điều tra viên, năng lực theo dấu và chuyên gia pháp y. Chủ tịch ủy ban cảnh sát khi ấy cảnh báo không được tự gán mối liên hệ cho các cái chết khi nhà điều tra chưa xác nhận. Ông kêu gọi người dân giữ lại camera, hình xe và dữ liệu biển số có thể giúp xác định đường đi của người liên quan. Việc bảo quản manh mối là một khâu có thể hỗ trợ điều tra; nó không biến suy đoán lan truyền trên mạng thành chứng cứ hoặc cho phép công bố danh tính nghi can chưa được xác thực.
Đối với độc giả Việt Nam theo dõi vụ việc từ xa, ba tài liệu tiếp theo sẽ cho thấy lời hứa có chuyển thành hành động hay không: bảng kiểm kê 60 ngày với lý do chậm theo từng nhóm, kế hoạch giảm tồn đọng pháp y có kinh phí và thời hạn, và kế hoạch 90 ngày ghi trách nhiệm trong các vụ ưu tiên. Tổng thống còn hứa báo cáo tiến độ công khai theo quý. Khi bài viết được thực hiện ngày 1/10, các tài liệu đó chưa phải kết quả đã hoàn thành. Từng vụ Ekurhuleni vẫn cần được đối chiếu với thông báo điều tra, quyết định truy tố và hồ sơ tòa án riêng. Ảnh minh họa là không gian cơ quan lập pháp Gauteng ở Johannesburg trong tư liệu cũ, không phải hiện trường hay hình ảnh cuộc họp về vụ án.
프리즘코리아 편집국 > Đức Vũ
